Postępowanie karne — kto jest stroną?

 W artykule zajmiemy się postępowaniem karnym, a dokładniej zrealizujemy jedno z wymagań podstawy programowej do matury z WOS-u, zgodnie z którym uczeń musi umieć przedstawiać przebieg postępowania karnego w Rzeczpospolitej Polskiej oraz uczestniczące w nim strony.

Tytułem wstępu dzisiaj będziemy sobie mówić o postępowaniu karnym. Jest to dział prawa, który normuje tryb pociągania danej osoby do odpowiedzialności karnej, czyli m.in. takie kwestie jak wszczęcie postępowania, właściwy sąd, właściwy skład, dowodzenie faktów itp.

View this post on Instagram

A post shared by Akademia WOS-u | Matura | WOS | KURS (@akademiawosu)

Przypominam różnicę pomiędzy prawem materialnym, które to określało zachowania zabronione pod groźbą kary, zaś prawo formalne, prawo procesowe, które określa jak ktoś będzie pociągany do odpowiedzialności karnej, przed jakim sądem, jak się toczy postępowanie, jak się zbiera dowody, co może być dowodem i inne kwestie związane właśnie z tym procesem, z pociąganiem do odpowiedzialności karnej.

Przedmiotem wpisuje będzie właśnie przedstawienie, kto jest stroną postępowania karnego. Generalnie postępowanie karne możemy podzielić na kilka etapów. Żeby dokładnie omówić to zagadnienie, to trzeba wspomnieć, że wskazanie, kto jest stroną postępowania karnego, zależy od stwierdzenia, czy mówimy o postępowaniu przygotowawczym, czy o postępowaniu głównym.

Takie dwa najważniejsze etapy to postępowanie przygotowawcze i postępowanie główne.

• Postępowanie przygotowawcze jest to etap postępowania karnego, którego zadaniem jest postępowanie zebranie dowodów na to, że dana osoba, którą podejrzewamy o popełnienie przestępstwa, to przestępstwo popełniła. Postępowanie przygotowawcze kończy się wniesieniem aktu oskarżenia do sądu i wtedy zaczyna się postępowanie główne.
• Postępowanie główne jest to ten właściwy element postępowania karnego, w którym Sąd decyduje o odpowiedzialności karnej skazanego. Najprościej mówiąc postępowanie główne jest to ten moment, kiedy przeprowadza się postępowanie dowodowe i Sąd wydaje wyrok. Postępowanie główne zaczyna się wraz z wniesieniem aktu oskarżenia do Sądu.

Skoro już wiemy czym jest postępowanie przygotowawcze i czym jest to postępowanie główne, kiedy się one zaczynają, no to możemy przejść do tego, kto jest stroną tego postępowania przygotowawczego.

Zgodnie z art. 299 ustaway z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 37 z późn. zm.), stroną postępowania przygotowawczego jest pokrzywdzony i podejrzany.

• Podejrzany: osoba co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego
• Pokrzywdzony: jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo

To czy w danej sytuacji jesteśmy pokrzywdzonym zależy znamion czynu, a więc od materialnego prawa karnego,

Wiemy już kto to jest pokrzywdzony i wiemy już kto to jest podejrzany. Wiemy także, że to te dwa podmioty są stronami postępowania przygotowawczego. Naturalnie rodzi się pytanie, kim jest prokurator?

Pewnie to właśnie prokuratora kojarzycie z tym postępowaniem przygotowawczym, ale uwaga — na etapie tego postępowania przygotowawczego prokurator jest jedynie organem prowadzącym lub też nadzorującym to postępowanie.

Jako organ prowadzący postępowania, prokurator zbiera dowody zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść podejrzanego. Zapamiętajcie, że prokurator nie jest stroną w postępowaniu przygotowawczym, ale sytuacja zmieni się w postępowaniu głównym.

Przechodząc do postępowania głównego. Jak już wspomniałem z momentem wniesienia aktu oskarżenia, rozpoczyna się postępowanie główne. Stroną przeciwko, której skierowany jest akt oskarżenia (strona bierna) to oskarżony. W przypadku strony czynnej (oskarżyciele) można wyróżnić kilka ich rodzajów (oskarżyciel publiczny, oskarżyciel prywatny, oskarżyciel posiłkowy)

Kim są: oskarżyciel publiczny, prywatny i posiłkowy dowiesz się na naszej lekcji o postępowaniu karnym na jednym z naszych kursów.

Oskarżyciel posiłkowy jest to pokrzywdzony. Oskarżyciela posiłkowego możemy podzielić na:

• oskarżyciela posiłkowego ubocznego i
• oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego.

Jak już wspomniałem, na etapie postępowania głównego pokrzywdzony już nie jest stroną, ale może stać się stroną. To znaczy, jeżeli stanie się oskarżycielem posiłkowym, to jest on stroną tego postępowania głównego. Podsumowując, jeżeli pokrzywdzony, który jest stroną postępowania przygotowawczego, nadal chce być stroną w postępowaniu głównym, to musi stać się oskarżycielem posiłkowym.

Sytuacja wygląda następująco: prokurator wnosi akt oskarżenia, a pokrzywdzony składa oświadczenie, że popiera to oskarżenie obok prokuratora. Wtedy staje się oskarżycielem posiłkowym ubocznym. Zaś w przypadku oskarżyciela posiłkowego subsydiarnego, czasami zwanego samoistnym, tutaj sytuacja wygląda tak, że oskarżyciel posiłkowy wnosi zamiast prokuratora akt oskarżenia (w sytuacji, gdy prokurator go nie wnosi)

Czyli oskarżyciel posiłkowy uboczny występuje obok prokuratora, zaś oskarżyciel posiłkowy subsydiarny występuje zamiast prokuratora, gdy prokurator odmawia wszczęcia postępowania lub też umarza postępowanie.

W kontekście pokrzywdzonego, to tutaj tylko przypominam, że pokrzywdzony jest stroną w postępowaniu przygotowawczym, a nie jest stroną z reguły w tym postępowaniu głównym.

Na sam koniec, chce jeszcze podkreślić, że strona i reprezentant strony to zupełnie inne podmioty. Strona to podmiot, który posiada interes prawny i działa we własnym imieniu, a reprezentant (np. obrońca) nie działa we własnym imieniu, tylko działa w imieniu swojego klienta.

Jeżeli nie rozumiecie prawa karnego czy postępowania karnego, to odsyłam Was nasz kurs, gdzie wszystko wytłumaczyłem wszystkie wymagania podstawy programowej od A do Z.